Ο θάνατος και η θάλασσας ως όρια και ως ανοίγματα προς τον πολιτιστικό άλλο - Παναγιώτου, Χρίστος (My University, 2023)
Ο Ferdinand Braudel βλέπει τη Μεσόγειο ως ένα ρευστό χώρο που διεισδύει στην ξηρά διασυνδέοντας τους «απέναντι» πολιτισμούς μεταξύ τους, ενώ η ποικιλομορφία του ανάγλυφου των παράλιων της, ενθαρρύνει την αλληλεξάρτηση και τη διασύνδεση των πολιτισμών της. Αυτό καθιστά τη Μεσόγειο ένα χώρο ρευστότητας και διείσδυσης στον Άλλο με τρόπο «διαβρωτικό» που δεν επιτρέπει στη συγκρότηση ουσιοκρατικών αντιλήψεων. Στις ακτές της Κύπρου, για παράδειγμα, υπάρχουν διάσπαρτοι μικροί λατρευτικοί χώροι που κτίστηκαν κατά τον 15ο με 17ο αιώνα για τους ναυτικούς που σταματούσαν στο νησί, κάποτε ως μέρος της διαδρομής που συνέδεε τις ανατολικές ακτές της Μεσογείου με άλλα «κέντρα» της. Έτσι, χριστιανικά εκκλησάκια βρίσκονται απέναντι από μικρούς τεκέδες, ενώ χώροι όπως το μαυσωλείο του Pir Ali Dede στη Λεμεσό – ενός «προστάτη» των ναυτικών – γίνονται αφορμή για κοινωνική επαφή. Ο θάνατος, με ένα παρόμοιο τρόπο αποτελεί ένα χώρο συνάντησης μεταξύ ζώντων και νεκρών, καθώς και μεταξύ πολιτισμικών Άλλων. Τάφοι με νεκρούς Μαμελούκους ναυαγούς στο τέμενος Jami Kebir στο κέντρο της πόλης, καλούν τους διερχόμενους να έρθουν σε «διάλογο» μαζί τους. Παρόμοια, νεκροί Οθωμανοί προύχοντες αφηγούνται την ιστορία της προσωπικής τους ζωής και «διατάζουν» τους περαστικούς να προσεύχονται για την ψυχή τους. Στη νεωτερικότητα, η θάλασσα και ο θάνατος, από «χώροι» επαφής και ανοίγματα προς τον Άλλο, μετατρέπονται σε όρια. Έτσι, η Μεσόγειος μετατρέπεται στο όριο που χωρίζει το βορειοδυτικό ηγεμονικό κέντρο από τον Άλλο. Η Μεσόγειος ως όριο πήρε κατά περιόδους αρκετές μορφές, όπως το όριο μεταξύ του ορθολογικού «Δυτικού» και του «οπισθοδρομικού» «Ανατολίτη» Άλλου, ενώ στις μέρες μας βρίσκεται έντονα στον λόγο περί «παράνομων μεταναστών» που τη διασχίζουν ως «εισβολείς». Ο θάνατος, επίσης, μετατρέπεται σε όριο που υψώνεται απέναντι στον πολιτισμικό Άλλο. Έτσι, μνημεία νεκρών «εθνικών ηρώων», δοξάζονται ως παραδείγματα «ηρωικής θυσίας», έναντι του εθνικού Άλλου, διευρύνοντας έτσι το χάσμα με τον πολιτισμικό Άλλο. Ο εθνικισμός, έτσι, παρουσιάζεται ως η πιο χαρακτηριστική μορφή οριοθέτησης των πιο πάνω «χώρων». Όπως υποστηρίζεται, ο εθνικισμός αφορά σε μια πιο γενική αυτοαναφορική συλλογιστική που υπάρχει εγγενώς στην κοσμοθεωρία της νεωτερικότητας. Παράδειγμα για το πως ο εθνικισμός δομείται ως λόγος, αποτελεί η Λωρίδα του Möbius η οποία ενώ παρουσιάζεται να έχει δύο πλευρές, στην πραγματικότητα οι φαινομενικά δύο πλευρές της είναι προέκταση η μια της άλλης. Αυτό μοιάζει με τον τρόπο που στη νεωτερικότητα ο συλλογικός εαυτός επινοεί ένα Άλλο, ο οποίος λειτουργεί ως μια αντεστραμμένη αντανάκλασή του οριοθετώντας τον κατοπτρικά. Βασικά παραδείγματα για τη μελέτη αναφέρονται δύο νησιά: η Κύπρος και το Νησί των νεκρών του Arnold Böcklin.
Keywords: Mediterranean; sea-death as boundaries-openings to the Other; Cyprus; Böcklin’s Isle of the Dead; Cyprus; Böcklin’s Isle of the Dead; Mediterranean; sea-death as boundaries-openings to the Other