Οι Τροπικότητες του Φαντασιακού στο Πολιτισμικό Υποκείμενο - Παναγιώτου, Χρίστος (Τμήμα Επικοινωνίας και Σπουδών Διαδικτύου, Σχολή Επικοινωνίας και Μέσων Ενημέρωσης, Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου, 2020)
Η παρούσα διδακτορική διατριβή, επιχειρεί να παρατηρήσει το πολιτισμικό υποκείμενο μέσα από την ψυχαναλυτική σκοπιά. Ως πολιτισμικό υποκείμενο, ορίζεται στην πιο κάτω εργασία ο ενεργός, εκείνος, παράγοντας που εμφανίζεται στο πολιτισμικό πλαίσιο ως μια συλλογική κατάσταση και δομεί την συλλογική εμπειρία και μνήμη στο πολιτισμικό πλαίσιο, με ένα συνεκτικό, και συγκεκριμένο τρόπο. Ο όρος πολιτισμικό υποκείμενο είναι στενά συσχετισμένος με την έννοια του φαντασιακού, όπως περιγράφεται από τον Κορνήλιο Καστοριάδη. Το όλο εγχείρημα αποσκοπεί στην ερμηνεία των διαφόρων πολιτισμικών φαινομένων μέσα από το ψυχαναλυτικό μοντέλο του Donald Winnicott, της Melanie Klein και της Gisela Pankow, το οποίο μας επιτρέπει να παρατηρήσουμε μοτίβα σχέσεων και δυναμικών που αναπτύσσονται τόσο μεταξύ διαφόρων πολιτισμικών υποκειμένων όσο και εντός των ίδιων των πολιτισμικών υποκειμένων. Όπως συμβαίνει και με την «κλασική» ψυχανάλυση, η έννοια της μνήμης και της εμπειρίας και του πως συντίθενται από το υποκείμενο είναι κεντρικής σημασίας. Όπως διαφάνηκε, υπάρχουν τρία διαφορετικά μοτίβα, ή τροπικότητες, μέσα από τις οποίες οργανώνεται η συλλογική εμπειρία και μνήμη σε ένα πολιτισμικό πλαίσιο. Αυτές είναι, η νευρωσική, η μεθοριακή και η ψυχωσική. Τα τρία αυτά μοτίβα, διαφαίνονται μέσα στα πολιτισμικά τεχνουργήματα που παράγει ένας πολιτισμός, όπως είναι για παράδειγμα η τέχνη, η λογοτεχνία και η αρχιτεκτονική. Το εξέχων παράδειγμα το οποίο χρησιμοποιείται στην παρούσα διατριβή για την νευρωσική τροπικότητα, αποτελεί ο εθνικισμός, ο οποίος όπως φαίνεται, παρουσιάζει όλα τα χαρακτηριστικά που αντιστοιχούν στην έννοια της νεύρωσης όπως περιγράφεται στην ψυχανάλυση. Η μεθοριακή τροπικότητα, από την άλλη, ανταποκρίνεται στη ρευστή, δια-πολιτισμική, δια-υποκειμενική κατασκευή της συλλογικής μνήμης και εμπειρίας, και την υβριδικότητα, και φαίνεται για παράδειγμα μέσα από το έργο καλλιτεχνών όπως του Γιάννη Κουνέλλη, ή του Giorgio De Chirico.
Keywords: Συλλογική εμπειρία; Συλλογική μνήμη; Νεύρωση; Μεθοριακότητα; Πολιτισμικό υποκείμενο; Collective experience; Collective memory; Neurosis; Liminality; Cultural subject